Het voormalige klooster van Bethanië in het Brabantse Rijsbergen moet de komende tijd veranderen in een afscheidshof. Het is de bedoeling dat het terrein, dat omgeven is door grote natuurgebieden, een plek wordt voor ‘betekenisvolle uitvaartrituelen’. De oude kloostergebouwen die los in het landschap staan omsluiten een hof waarvan de entree gemarkeerd wordt door twee gedenkkapellen. Een gebouw transformeert tot een kleine aula, met zicht op een binnentuin. Een ander, wat groter gebouw doet straks dienst als grote aula, waar de ruime gevelopeningen zicht geven op de heide, vennen en bossen rondom. Aan dit hof verrijst 'verdiept in de grond' een nieuw bouwwerk waar overledenen gecremeerd of geresomeerd (watercrematie) kunnen worden. Deze nieuwbouw zal straks omringd zijn door grasvlakken en gemetselde tuinmuren. In het landschap rondom bedacht architect Joyce Verstijnen een vlonder voor het uitstrooien van as. Verderop is het mogelijk om tussen de bomen een besloten buitenceremonie te houden.

Explicieter kunnen de ontwerpers van het masterplan voor Eyckenlust het niet verwoorden: het vierhonderd jaar oude landgoed moet een bijdrage leveren aan maatschappelijke opgaven als klimaatadaptatie, biodiversiteitsherstel, de landbouwtransitie en de woningbouwopgave. Daar komt bij dat het landgoed een sleutelrol heeft in de provinciale ambitie om tot 2030 zeker 13 duizend hectare bos te ontwikkelen. Door de aanplant van nieuwe bossen kunnen landschappelijke structuren worden versterkt en de recreatiemogelijkheden vergroot. Het masterplan herdefinieert de reeds aanwezige structuur van het riviertje de Aa, grote bosvakken en lange lanen. Daarbinnen komt ruimte voor biologische vormen van landbouw en kleinschalige culturele evenementen. De visuele en functionele relaties met het dorp Beek en Donk, die door de komst van de Zuid-Willemsvaart verstoord raakten, worden hersteld met de aanleg van enkele bruggen, waaronder een spraakmakende en in het oog springende voetgangersverbinding.

Landschapsarchitect Sander Rombout van Copijn heeft ruime ervaring met het werken aan historische terreinen.

Hoe bepaal je wat op bijvoorbeeld een landgoed waardevol is?

‘Ik omschrijf het vaak als het zoeken naar de essentie. Wat zijn functies, wat zijn verhaallijnen, waarom ziet het er zo uit? Dat doe je door foto- en kaartanalyses en door rond te lopen en goed te kijken – al dan niet in gezelschap van bijvoorbeeld een erfgoedspecialist. Zulke gebieden hebben een enorme gelaagdheid, en ik probeer altijd zorgvuldig af te wegen welke lagen het meest relevant zijn, welke lagen de ziel vangen. Dat is overigens ook een maatschappelijke vraag. Wat verlangt het publiek van deze plek, wat achten zij belangrijk?’

Bieden die lagen houvast voor het inpassen van nieuwe functies?

‘Absoluut. In Tilburg werkten we aan de herinrichting van een oude kloostertuin – dit stadspark Oude Dijk wordt eind mei geopend. Het verhaal van dat klooster, met de rondgang en zo, koppelen we aan het ontwerp van wandelpaden. Bijzonder is dat de vergeten topografie is ingezet om de wateroverlast weg te nemen. Wat bleek namelijk: de plek is als het ware een afvoerput, waar allerlei stroompjes naartoe liepen. Door ergens in dit nieuwe park die laagte te herstellen, en ook een poelenbosje te maken voorkomen we dat het in de winter onderloopt.’

Jullie zijn betrokken bij landgoed Eyckenlust, dat met het masterplan in deze editie staat.

‘Daar proberen we tijdelijke woonvormen te combineren met andere vormen van landbouw, zoals agroforestry, en nieuwe natuur. Voor de plaatsing borduren we voort op het kamerlandschap en het bijbehorende raamwerk van lanen, zichtlijnen en het riviertje de Aa. Aan de zijde van jonge bossen is plek voor nieuwe woningen, gekoppeld aan een oude boerderij. In de zichtlijnen over de Aa naar het hoofdhuis is plaats voor nieuwe functies, zoals een moestuincomplex. Langs de oude lanen komen notenbomen.’

Het rijksmonumentale Eemklooster in Amersfoort verandert de komende jaren in een ‘microstad’. Het voormalige kloostercomplex (toen met lyceum en kweekschool) is nu al in gebruik als kantoorruimte en kinderdagverblijf, maar wordt verder uitgebreid met meer werkplekken, culturele functies en appartementen. Om deze transformatie in goede banen te leiden, bedachten Urban Frameworks en DS een strategie.

Kern van hun aanpak is de onderverdeling in meerdere schaalniveaus: van de ligging op de Utrechtse Heuvelrug via het omliggende landschap tot de buitenruimtes in en rond het klooster en de aansluiting op de gevels. Zo krijgt het grotere landschap rondom een wildere uitstraling, met een nieuwe boszoom en grasland voor uiteenlopende diersoorten. De ligging op de flank van de Heuvelrug wordt sterker aangezet en de inrichting bij de gevels is gestoeld op de karakteristieken van de omgeving – bos, en open veld. De binnenhoven en entreezones krijgen een eigen inrichting. Zo verandert de oorspronkelijke keukenhof in een ‘buitenkamer’ en krijgt de vijverhof een opknapbeurt. De nieuwe appartementengebouwen zijn in stedenbouwkundig opzicht onderdeel van het bos- en heidelandschap, terwijl ze in hun architectonische uitwerking aansluiten bij de volumes en accentuering van het bestaande kloostercomplex.

Het is weliswaar niet bedoeld om historische terreinen een tweede leven te geven, maar de ontwerpstudie van Landscape Collected, Libau en Prodo grijpt de oude veenborgen die Groningen rijk was wel aan om tot moderne ‘energielandgoederen’ te komen. Het idee is dat bijvoorbeeld agrarische landerijen net als de borgen van toen veranderen in plekken waar meerdere functies samenkomen – naast energiewinning voedselproductie, recreatie, wonen en natuurontwikkeling. Op dit moment wordt het idee in de gemeente Westerkwartier getest, want is het wel mogelijk om boerenbedrijven om te toveren tot nieuwe landgoederen? Er wordt gekeken in hoeverre energieopwekking samengaat met bijvoorbeeld het herstel van houtwallen, de aanleg van wandelpaden en andere recreatieve voorzieningen, en de opening van bijvoorbeeld een boerderijwinkel. De initiatiefnemers bekijken energie overigens met een brede blik: naast zonnepanelen en windmolens nemen ze mest- en voedingstoffen in ogenschouw. Uitgangspunt is dat zonnevelden of windturbines niet slechts een commercieel belang mogen dienen, maar als aanjagers moeten fungeren van landschapsontwikkeling waarvan de baten in de omgeving landen.

Nog geen abonnee, maar wel benieuwd naar de volgende editie?

Kijk hier voor onze abonnementen en aanbiedingen.

Mocht u als Blauwe Kamerabonnee het e-zine niet in uw e-mail ontvangen
dan beschikken wij mogelijk niet over uw juiste e-mailadres.
U kunt uw e-mailadres hier doorgeven.