Dat kleinschalige verdichting aanbevelenswaardig is en allerlei voordelen heeft, blijkt wel uit talloze ontwerponderzoeken die de afgelopen jaren het levenslicht zagen.

Zoals de Rotterdamse studie Klein en Fijn, uit 2012 alweer. Hierin laten de stedenbouwkundigen van Studio Hartzema zien dat het bebouwen van restruimtes, het dichten van gaten en het optoppen van daken niet alleen leidt tot veel nieuwe woningen, maar ook de algehele stadsstructuur ten goede komt. Kleinschalige bouwinitiatieven vergroten de leesbaarheid van de binnenstad, bijvoorbeeld door langs de Westzeedijk of op het Willemsplein de stadsvorm te verduidelijken en breuklijnen weg te nemen. De afgelopen periode zijn overal in Rotterdam projecten gerealiseerd volgens dit gedachtegoed, zoals aan de Gouvernestraat en op de plek van een voormalige garagebox.

Ook in dorpen werpt kleinschalige verdichting zijn vruchten af, zo blijkt uit een studie van Studioninedots in opdracht van de Utrechtse provinciaal adviseur ruimtelijke kwaliteit. In dit onderzoek staan richtlijnen voor hoe kleinschalige woningbouw in bijvoorbeeld de dorpskern, aan de rand of op een boerenerf het beste kan plaatsvinden. Zo moet nieuwbouw worden afgestemd op het landschap ter plaatse, omliggende functies en bouwstijlen in de omgeving. Parkeren dient op of onder de kavel plaats te vinden zodat in de publieke ruimte plek ontstaat voor vergroening en verblijf. Het is raadzaam om andersoortige opdrachtgevers een kans te geven, zoals CPO’s of coöperaties.

Het Schuitenschuiverskwartier ten oosten van de Groningse binnenstad staat bekend om het stelsel van stegen en gangen. Precies in dit langgerekte patroon, tussen de Loppersummergang en Snor Damsterdiep wisten de architecten van het plaatselijke bureau Team 4, 25 appartementen toe te voegen. Samen met drie panden op de kop (aan het Damsterdiep) omsluit de nieuwbouw een langwerpig binnenhof. Dit hof is het domein van de bewoners, een rustpunt in de stad. Het beeld wordt gedomineerd door houten gevels, natuurstenen bestrating en plantenbakken.

De stegenstructuur blijft onaangetast, onder meer doordat de kapvormige daken in de lengte zijn geplaatst. Omdat de voordeuren aan het binnenhof liggen, is het gevelbeeld in beide stegen nog steeds intact. De nieuwbouw onderscheidt zich van de omliggende bebouwing doordat er andere materialen en kleuren zijn gebruikt.

Aan de Visserstraat in Eindhoven verandert een verborgen achterterrein met kleinschalige bedrijvigheid tot een groene woonwijk, het Gildekwartier. Het plan is bedoeld als een alternatief voor gangbare verdichtingsplannen met woontorens. De nieuwe wijk is verankerd in het fijnmazige stratenpatroon van Woensel.


Functiemenging is de drijvende kracht achter de gebiedsontwikkeling. Op de begane grond komen parkeerplaatsen, bedrijven en werkplekken. Daarboven komen de woningen. Dit tweede maaiveld is ontworpen als een 'collectief platform’ voor ontmoeting en verblijf. Miniparkjes, collectieve tuinen en begroeide gevels geven het buurtje een groen aanzien, nieuwe paden stimuleren wandelen en fietsen. De opzet met twee niveaus en een grote variatie aan functies geldt als een katalysator voor wijkvernieuwing. Voor heel Woensel wordt de balans tussen wonen, werken en dagelijks gebruik hersteld.

Voor succesvolle verdichtingsprojecten moeten we naar Vlaanderen – daarom ook het Antwerpse project Falconpoort in ons overzicht. De Belgische architect en woonadviseur Glenn Lyppens toont ons zijn top 3.

Nummer 1.
‘Ooit grensden de achtertuinen in de Kortrijkse tuinwijk Tuighuisstraat aan een gemeenschappelijk groengebied. De afgelopen decennia raakte deze opzet vertroebeld. De sociale woonmaatschappij stootte bezit af, het groengebied raakte versteend en kwam in gebruik als parkeerplaats. De recente renovatie van het buurtje door Maker architecten is aangegrepen om die oude tuinwijkstructuur te herstellen. De meeste huizen zijn gerenoveerd, op enkele plekken maken ze plaats voor nieuwe woningtypen, zoals galerij-appartementen. Het centrale middengebied is als ontmoetingsplek hersteld, en krijgt een voorkant – onder meer door kangoeroe- of atelierwoningen.’

Nummer 2.  
‘Op de plek in Mortsel waar tot voor kort een school stond, midden in een oud bouwblok, verrees een bonte mix aan woontypen. Naast vier rijwoningen bedachten de architecten van Bulk een appartementengebouw – inclusief loggia’s en een arcade – en een twee-onder-een-kap. In de hoek kwam een urban villa voor kleine huishoudens. In dit gebouw ook collectieve ruimtes en kantoorplekken, en aangrenzend een gemeenschappelijke tuin. Een heringerichte groenruimte aan de buitenzijde van het blok vormt een verbinding tussen twee straten. Het bijzondere project is het resultaat van wat we in Vlaanderen onderhandelingsstedenbouw noemen. De gemeente wist de projectontwikkelaar te overtuigen om in ruil voor het toevoegen van bebouwing, de omliggende buurt iets terug te geven – namelijk een aangename publieke ruimte.’

Nummer 3.
‘Door de voor Vlaanderen typische verstedelijking langs linten is in veel dorpen het zicht op het achterliggende landschap verdwenen. Daar kwam in Meer verandering in. Nadat zijn brouwerij verhuisd was, besloot een lokale ondernemer op het vrijgekomen terrein woningen te bouwen. In plaats van de rooilijn opnieuw dicht te zetten, realiseerden de architecten van AID twee gebouwen met daartussen een ‘voeg’, een publieke ruimte die vanaf de hoofdstraat via een nieuwe tuin richting het landschap leidt. Beide gebouwen zijn opgetrokken in een voor het dorp kenmerkende rode baksteen. Het grootste gebouw heeft een silhouet dat het midden houdt tussen een fabriek en een modernistische kerk. Binnen, liggen de appartementen rond een gemeenschappelijk atrium.’

‘We hebben te weinig oog voor senioren, terwijl ze in onze steden een grote groep vormen. Daarom hebben we dit gemengde buurtje ontworpen, met voorzieningen, toegankelijke wandelroutes en een gevarieerde bewonerssamenstelling.’ Aan het woord is Ludo Grooteman van Moke Architecten over de ombouw van een afgesloten zorgcomplex tot wat hij noemt ‘een sociale en diverse leefomgeving’.

In het stedenbouwkundig ontwerp zijn de oude aanleunwoningen gehandhaafd en maakte het hoofdgebouw plaats voor vijf appartementencomplexen. Daarin zijn er, naast een gezondheidscentrum, horeca en kinderopvang, woningen voor bijvoorbeeld starters of mensen met een zorgvraag. Voor jongvolwassenen met een verstandelijke of lichamelijke beperking is er een woongroep.

Tussen de gebouwen ontwierp Moke in samenwerking met bureau Hosper glooiende buitenruimtes. De hoogteverschillen, slingerende paden en taluds zorgen voor een natuurlijke uitstraling. Onder het middelste woongebouw zijn parkeerplaatsen.

In de dichte bebouwing van de befaamde Amsterdamse buurt de Wallen zijn tal van gaten te ontwaren. Het zijn leegtes bovenop lage panden. Bij elkaar opgeteld zouden er wel honderd compacte woningen gebouwd kunnen worden. Het collectief Loom vroeg vier ontwerpbureaus onderzoek te doen naar de mogelijkheden van deze restruimtes. Hun ideeën om de stad op microniveau te vernieuwen waren afgelopen winter te zien op de tijdelijke expositie Opwallen.

De jury van de Belgische Renaat Braemprijs stelt vast dat het woonproject aan de Antwerpse Falconpoort een belangrijke rol speelt in de heropleving van de omliggende buurt. Op slechts 269 vierkante meter wisten de ontwerpers tussen het drukke Falconplein en een intiem binnenhof zes eengezinswoningen en een commerciële ruimte te realiseren. Het project bestaat uit drie delen. Het 16ᵉ-eeuwse poortgebouw aan het plein is in oude luister hersteld en kreeg twee nieuwe verdiepingen. Achter de poort is op enige afstand een nieuw pand geplaatst, waardoor ruimte ontstond voor een open trappenhuis dat toegang biedt tot beide panden. Aan het binnenterrein zijn in de hoeken van de bestaande bebouwing drie woningen gecreëerd. De grenzen tussen privé en openbaar zijn bewust niet scherp afgebakend, om recht te doen aan het karakter van de verborgen binnenplaats.

Nog geen abonnee, maar wel benieuwd naar de volgende editie?

Kijk hier voor onze abonnementen en aanbiedingen.

Mocht u als Blauwe Kamerabonnee het e-zine niet in uw e-mail ontvangen
dan beschikken wij mogelijk niet over uw juiste e-mailadres.
U kunt uw e-mailadres hier doorgeven.